ស្ថាបនិកនៃហ្វ្រង់កូហ្វូនី
ប្រធានាធិបតី ឡេអូប៉ូល សេងហ្គ័រ នៃសាធារណរដ្ឋសេណេហ្គាល់
លោក ឡេអូប៉ូល សេដា សេងហ្គ័រ កើតនៅថ្ងៃទី៩ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩០៦ នៅទីក្រុងជូអាល់ ប្រទេសសេណេហ្គាល់ និងបានទទួលមរណភាពនៅថ្ងៃទី២០ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០០១ នៅទីក្រុងវែរសុង ប្រទេសបារាំង។ លោកគឺជាកវី អ្នកនិពន្ធ និងជារដ្ឋបុរសជនជាតិសេណេហ្គាល់ ព្រមទាំងជាប្រធានាធិបតីទី១ នៃសាធារណរដ្ឋសេណេហ្គាល់ (ឆ្នាំ១៩៦០-១៩៨០)។ លោកគឺជាជនជាតិអាហ្វ្រិកដំបូងបង្អស់ ដែលត្រូវបានជ្រើសរើសឱ្យចូលជាសមាជិកនៃបណ្ឌិត្យសភាបារាំង។
លោក ឡេអូប៉ូល សេដា សេងហ្គ័រ បានសិក្សារៀនសូត្រនៅក្នុងប្រទេសសេណេហ្គាល់ មុនពេលលោកធ្វើដំណើរមកកាន់ប្រទេសបារាំង ក្នុងវ័យ២២ឆ្នាំ ដែលជាការចាប់ផ្តើមនៃ «រយៈពេល១៦ឆ្នាំនៃដំណើររបស់លោក» នេះបើតាមរយៈសម្តីរបស់លោកផ្ទាល់។ ដំបូងឡើយ លោកបានសិក្សានៅសាកលវិទ្យាល័យ សូរបូន ក្រោយមកនៅសាលាលីសេ ល្វីសឡឺក្រង់ ដោយបានត្រៀមខ្លួនសម្រាប់ការប្រឡងចូលសាលាគរុកោសល្យជាន់ខ្ពស់។
នៅទីនោះ លោកបានជួបជាមួយ លោក ប៉ូល ហ្គូស, លោក ហង់រី កេហ្វេឡេក, លោក រ៉ូប៊ើត វើឌីយេ, លោក ហ្សក ប៉ូមពីឌូ និង លោក អេមេ សេស៊ែរ។ នៅថ្ងៃទី១២ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤៦ លោក ឡេអូប៉ូល សេដា សេងហ្គ័រ បានរៀបការជាមួយអ្នកស្រី ហ្ស៊ីណែត អេប៊ូអេ (១៩២៣-១៩៩២) ដែលជាជំនួយការនៅក្នុងរដ្ឋសភាប្រចាំការិយាល័យរដ្ឋមន្ត្រីទទួលបន្ទុកដែនដីក្រៅប្រទេសបារាំង និងជាបុត្រីរបស់លោក ហ្វេលីក អេប៊ូអេ អតីតអគ្គអភិបាលនៃតំបន់អាហ្វ្រិកអេក្វាទ័ររបស់ប្រទេសបារាំង ដែលអ្នកទាំងពីរមានកូនប្រុសចំនួនពីរនាក់។ លោកបានជាប់ឆ្នោតសាជាថ្មីក្នុងនាមជាតំណាងរាស្ត្រឯករាជ្យ តំណាងឱ្យដែនដីក្រៅប្រទេសបារំាងនៅឆ្នាំ១៩៥១ ហើយបានកាន់តំណែងជារដ្ឋលេខាធិការប្រចាំការិយាល័យប្រធានក្រុមប្រឹក្សានៅក្នុងរដ្ឋាភិបាលរបស់លោក អេដហ្គា ហ្វ័រ ចាប់ពីថ្ងៃទី១ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៥៥ ដល់ថ្ងៃទី១ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៥៦។ បន្ទាប់មក លោកបានក្លាយជាអភិបាលក្រុងធីស (ប្រទេសសេណេហ្គាល់) នៅខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៥៦ និងក្រោយមកទៀត លោកបានកាន់តំណែងជារដ្ឋមន្ត្រី និងទីប្រឹក្សានៅក្នុងរដ្ឋាភិបាលរបស់លោក មីសែល ដេប្រេ ចាប់ពីថ្ងៃទី២៣ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៥៩ ដល់ថ្ងៃទី១៩ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៦១។
នៅថ្ងៃទី៥ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦០ លោក ឡេអូប៉ូល សេដា សេងហ្គ័រ ត្រូវបានជ្រើសរើសឱ្យក្លាយជាមេដឹកនាំនៃសាធារណរដ្ឋសេណេហ្គាល់ ដែលទើបនឹងបង្កើតឡើងថ្មី។ លោកគឺជាអ្នកនិពន្ធបទចម្រៀងជាតិសេណេហ្គាល់ ដែលមានចំណងជើងថា *តោក្រហម*។ លោកបានលាលែងពីតំណែងប្រធានាធិបតី មុនពេលបញ្ចប់អាណត្តិទី៥របស់លោក គឺនៅខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៨០។ លោក អាបឌូ ឌីយូហ្វ ដែលនៅពេលនោះជានាយករដ្ឋមន្ត្រី បានឡើងបន្តតំណែងជាប្រមុខរដ្ឋជំនួសលោក ស្របតាមមាត្រា៣៥ នៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញ។ អំឡុងពេលកាន់តំណែងជាប្រធានាធិបតីរបស់លោក ឡេអូប៉ូល សេដា សេងហ្គ័រ ប្រទេសសេណេហ្គាល់បានដាក់ឱ្យអនុវត្តប្រព័ន្ធនយោបាយពហុបក្ស និងបានបង្កើតប្រព័ន្ធអប់រំមួយដែលមានប្រសិទ្ធភាពខ្ពស់។
ប្រធានាធិបតី ហាប៊ីប ប៊ួរហ្គីបា នៃសាធារណរដ្ឋទុយនេស៊ី
លោក ហាប៊ីប ប៊ួរហ្គីបា គឺជាឥស្សរជននយោបាយដ៏សំខាន់មួយរូបរបស់ប្រទេសទុយនេស៊ី និងជាប្រធានាធិបតីដំបូងគេបង្អស់របស់ប្រទេសនេះ ដោយបានកាន់តំណែងពីឆ្នាំ១៩៥៧ ដល់ឆ្នាំ១៩៨៧។
លោកបានកើតក្នុងគ្រួសារដែលមានជីវភាពមធ្យមមួយ នៅទីក្រុងម៉ូណាសទីរ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩០៣។ លោកទទួលបានការអប់រំយ៉ាងពេញលេញ ហើយក្រោយមក លោកបានទៅសិក្សាជំនាញនីតិសាស្ត្រនៅទីក្រុងប៉ារីសទៀតផង។ លោកទទួលយកគោលគំនិតបែបលោកខាងលិច ដែលបានជះឥទិ្ធពលលើទស្សននយោបាយរបស់លោក និងជំរុញឱ្យលោកក្លាយជាស្ថាបនិកម្នាក់នៃគណបក្សណេអូ-ដេសទួរ។ គណបក្សនេះបានក្លាយជាស្នូលនៃចលនាជាតិនិយមរបស់ប្រទេសទុយនេស៊ី ដែលប្រឆាំងនឹងការត្រួតត្រារបស់អាណានិគមបារាំង។
លោក ប៊ួរហ្គីបា បានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការសម្រេចបាននូវឯករាជ្យភាពរបស់ប្រទេសទុយនេស៊ីនៅឆ្នាំ១៩៥៦។ លោកបានអនុវត្តវិធីសាស្ត្រគ្រប់គ្រងរដ្ឋបែបកណ្ដាលនិយមមួយ ដែលរួមបញ្ចូលគ្នានូវរវាងភាពទំនើប ជាមួយតម្លៃ និងវប្បធម៌អារ៉ាប់-អ៊ីស្លាម។
ក្នុងអាណត្តិដឹកនាំរបស់លោក វឌ្ឍនភាពដ៏គួរឱ្យកត់សម្គាល់គឺវិស័យអប់រំ និងការលើកកម្ពស់សិទ្ធិស្ត្រី ព្រមទាំងការបង្កើតប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងរដ្ឋដោយគណបក្សតែមួយ។ ទោះជាយ៉ាងណា រយៈពេលនៃការកាន់តំណែងរបស់លោកបានជួបប្រទះនឹងបញ្ហាប្រឈមនានា ជាពិសេសគឺ បញ្ហាលំបាកផ្នែកសេដ្ឋកិច្ច និងការកើនឡើងនៃលទ្ធិអ៊ីស្លាមជ្រុលនិយម។
ទោះបីជាសុខភាពរបស់លោកកាន់តែទ្រុឌទ្រោម និងត្រូវបង្ខំឱ្យចាកចេញពីអំណាចតាមរយៈរដ្ឋប្រហារមួយ ដែលគ្មានការបង្ហូរឈាមក្នុងឆ្នាំ១៩៨៧ កេរដំណែលរបស់លោកនៅតែមានសារសំខាន់។ លោកត្រូវបានទទួលស្គាល់ថាជាអ្នកកសាងប្រទេសទុយនេស៊ីឱ្យមានស្ថិរភាព និងឯករាជ្យភាព។
ក្នុងនាមជារដ្ឋបុរសដ៏សំខាន់មួយរូបនៅអាហ្វ្រិកខាងជើង និងពិភពអារ៉ាប់ លោក ប៊ួរហ្គីបា បានបន្សល់ទុកនូវស្នាដៃដែលមិនអាចបំភ្លេចបាននៅក្នុងតំបន់នេះ តាមរយៈចក្ខុវិស័យ និងភាពជាអ្នកដឹកនាំរបស់លោក។ លោកបានទទួលមរណភាពនៅឆ្នាំ២០០០ ហើយត្រូវបានចងចាំទុកថាជាអ្នកដឹកនាំមួយរូប ដែលបានខិតខំធ្វើទំនើបកម្មប្រទេសទុយនេស៊ី និងពង្រឹងអត្តសញ្ញាណជាតិរបស់ប្រទេសនេះ។
ប្រធានាធិបតី ហាម៉ានី ឌីអូរី នៃសាធារណរដ្ឋនីហេ្ស
ប្រធានាធិបតី ហាម៉ានី ឌីអូរី បានកើតនៅថ្ងៃទី៦ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩១៦។ លោកគឺជាជនជាតិជែម៉ា ដែលរស់នៅក្នុងតំបន់ស៊ូឌូរេ ដែលស្ថិតនៅចម្ងាយ១២គីឡូម៉ែត្រពីរដ្ឋធានីនីអាមេ។ ឪពុករបស់លោកគឺជាមន្ត្រីសុខាភិបាលសាធារណៈមួយរូប នៃរដ្ឋបាលអាណានិគមបារាំង។
បន្ទាប់ពីបានបញ្ចប់ការសិក្សានៅសាលាគរុកោសល្យ វីលៀម ប៉ុនទី ក្នុងទីក្រុងដាកា ប្រទេសសេណេហ្គាល់ លោក ហាម៉ានី ឌីអូរី បានបម្រើការជាគ្រូបង្រៀននៅតាមសាលារៀនក្នុងតំបន់នានានៃប្រទេសរបស់លោកចាប់ពីឆ្នាំ១៩៣៦ ដល់ ឆ្នាំ១៩៣៨។ លោកបានក្លាយជាគ្រូបង្រៀនភាសាហ្សាម៉ា និងភាសាហូសា នៅសាលាជាតិសម្រាប់ដែនដីក្រៅប្រទេសបារាំងក្នុងទីក្រុងប៉ារីសដែរ។ នៅថ្ងៃទី៩ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៤៥ លោកបានរៀបការជាមួយអ្នកស្រី អៃសា អាម៉ាឌូ ដែលត្រូវបានស្គាល់ថាជា អាយឆាឌូ ហើយអ្នកទាំងពីរមានកូនចំនួន៦នាក់។
នៅឆ្នាំ១៩៤៦ លោកគឺជាស្ថាបនិកម្នាក់នៃគណបក្សនីហ្សេជឿនលឿន ដែលជាសាខាក្នុងស្រុកនៃចលនាប្រជាធិបតេយ្យអាហ្វ្រិក។ នៅក្នុងឆ្នាំដដែល លោកត្រូវបានជ្រើសរើសជាតំណាងរាស្ត្រតំណាងឱ្យប្រទេសនីហ្សេ នៅក្នុងរដ្ឋសភាជាតិបារាំង។
នៅថ្ងៃទី៨ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦០ រដ្ឋសភានីហ្សេ ដែលដឹកនាំដោយលោក បូបូ ហាម៉ា និងមានសមាជិកមកពីគណបក្សតែមួយគត់គឺ PPN-RDA បានជ្រើសរើសលោក ហាម៉ានី ឌីអូរី ឱ្យឡើងកាន់តំណែងជាប្រធានាធិបតីនៃសាធារណរដ្ឋ។ អំឡុងពេលកាន់អំណាច លោក ឌីអូរី បានលើកកម្ពស់ *សាម៉ារី* (ដែលជារចនាសម្ព័ន្ធបែបប្រពៃណីសម្រាប់ការផ្លាស់ប្តូរវប្បធម៌) ដើម្បីជាប្រយោជន៍ដល់គណបក្សរបស់លោក ព្រមទាំងរក្សាទំនាក់ទំនងសេដ្ឋកិច្ចយ៉ាងជិតស្និទ្ធជាមួយប្រទេសបារាំង។ ដោយសារតែគ្មានគូប្រជែង លោកបានជាប់ឆ្នោតសាជាថ្មីឱ្យបន្តកាន់តំណែងនៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៦៥ និងឆ្នាំ១៩៧០។
នៅយប់ថ្ងៃទី១៤ ឈានចូលថ្ងៃទី១៥ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៤ រដ្ឋប្រហារទម្លាក់ប្រធានាធិបតីបានផ្ទុះឡើង ដឹកនាំដោយវរសេនីយ៍ទោ សីនី គុនឆេ ដែលជាអគ្គសេនាធិការថ្មីជំនួសតំណែងលោក បាឡា-អារ៉ាបេ (ក្រោយមកត្រូវបានតែងតាំងជាអធិការបតីជាន់ខ្ពស់នៃគ្រឿងឥស្សរិយយសជាតិរបស់ប្រទេសនីហ្សេ)។ ក្រុមទាហានក្រោមបញ្ជារបស់អនុសេនីយ៍ឯក ហ្គាប្រ៊ីយ៉ែល ស៊ីរីល បានសម្រុកចូលទៅក្នុងវិមានប្រធានាធិបតីនៅរដ្ឋធានីនីអាមេ ដោយបានចាប់ខ្លួនលោក ឌីអូរី និងបានសម្លាប់ភរិយារបស់លោក។
បន្ទាប់ពីលោក អាលី សាបូ ឡើងកាន់អំណាចបន្តពីលោក គុនឆេ ក្នុងឆ្នាំ១៩៨៧ លោក ឌីអូរី ត្រូវបានដោះលែង។ មិនយូរប៉ុន្មាន លោក ឌីអូរី បានចាកចេញពីប្រទេសនីហ្សេទៅកាន់ទីក្រុងរ៉ាបាត ប្រទេសម៉ារ៉ុក ជាទីដែលលោកបានទទួលមរណភាពនៅថ្ងៃទី២៣ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៨៩។
សម្ដេចព្រះ នរោត្តម សីហនុ ព្រះប្រមុខរដ្ឋនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា
ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម សីហនុ ប្រសូតនៅថ្ងៃទី៣១ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩២២ នៅរាជធានីភ្នំពេញ ហើយទ្រង់បានសោយទិវង្គតនៅថ្ងៃទី១៥ ខែតុលា ឆ្នាំ២០១២ នៅទីក្រុងប៉េកាំង។ ព្រះអង្គគឺជារដ្ឋបុរសកម្ពុជាដ៏ឆ្នើម និងជាក្សត្រដ៏មានឥទ្ធិពលបំផុតក្នុងជីវិតនយោបាយរបស់ប្រទេសកម្ពុជា ក្នុងអំឡុងពាក់កណ្ដាលទីពីរនៃសតវត្សរ៍ទី២០។
ក្នុងព្រះជន្មជីវិតនយោបាយរបស់ព្រះអង្គ ទ្រង់បានគង់នៅក្នុងព្រះតួនាទីផ្សេងៗជាបន្តបន្ទាប់ ហើយកាលៈទេសៈខ្លះទ្រង់កាន់ព្រះរាជតួនាទីជាច្រើនក្នុងពេលតែមួយ រួមមាន៖ ព្រះមហាក្សត្រ នាយករដ្ឋមន្ត្រី ព្រះប្រមុខរដ្ឋ ព្រះប្រមុខរដ្ឋក្នុងពេលនិរទេស និងបន្ទាប់មកបានយាងឡើងគ្រងរាជសម្បត្តិជាព្រះមហាក្សត្រសាជាថ្មីម្តងទៀត។
ព្រះអង្គត្រូវបានតែងតាំងឱ្យឡើងគ្រងរាជសម្បត្តិនៅថ្ងៃទី២៤ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៤១ ក្នុងព្រះជន្ម ១៨ ព្រះវស្សា ខណៈដែលប្រទេសកម្ពុជាស្ថិតក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង។ ព្រះអង្គបានដឹកនាំប្រទេសឱ្យទទួលបានឯករាជ្យនៅថ្ងៃទី៩ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៥៣។ ក្រោយមក នៅថ្ងៃទី៣ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៥៥ ព្រះអង្គបានសម្រេចព្រះទ័យដាក់រាជ្យថ្វាយព្រះបិតា ដើម្បីអាចយាងចូលរួមក្នុងឆាកនយោបាយដោយផ្ទាល់ ព្រោះរដ្ឋធម្មនុញ្ញនាពេលនោះមិនអនុញ្ញាតឱ្យព្រះមហាក្សត្រកាន់តួនាទីនយោបាយបានឡើយ។
បន្ទាប់ពីបានបង្កើតគណបក្សនយោបាយផ្ទាល់ព្រះអង្គគឺគណបក្សសង្គមរាស្ត្រនិយម ព្រះអង្គបានដឹកនាំព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា ដំបូងក្នុងឋានៈជានាយករដ្ឋមន្ត្រី ហើយក្រោយពីការយាងសោយទិវង្គតរបស់ព្រះបិតា ព្រះអង្គបានកាន់តំណែងជាព្រះប្រមុខរដ្ឋ។ ក្នុងអំឡុងសង្គ្រាមត្រជាក់ ព្រះអង្គបានប្រកាន់ខ្ជាប់នូវគោលនយោបាយអព្យាក្រឹតភាព។ ទោះបីជាយ៉ាងណា ព្រះអង្គបានបង្ហាញការប្រឆាំងចំពោះការជ្រៀតជ្រែករបស់សហរដ្ឋអាមេរិកនៅក្នុងតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ ដែលជាហេតុនាំឱ្យព្រះអង្គងាកទៅរកប្លុកសង្គមនិយមកាន់តែជិតស្និទ្ធ ជាពិសេសជាមួយសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន ខណៈពេលជាមួយគ្នានោះ ព្រះអង្គបានទប់ស្កាត់ចលនាកុម្មុយនីស្តនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាទៀតផង។
សម្ដេចព្រះ នរោត្តម សីហនុ ត្រូវបានទម្លាក់ចេញពីតំណែងជាព្រះប្រមុខរដ្ឋនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា នៅថ្ងៃទី១៨ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧០ ដោយ លន់ នល់។ បន្ទាប់មក ព្រះអង្គបានបង្កើតរណសិរ្សតស៊ូ និរទេសមួយនៅក្នុងប្រទេសចិន ដោយប្រមូលផ្តុំអ្នករាជានិយម ប្រជាជនដែលមិនប្រកាន់និន្នាការនយោបាយ និងអតីតគូប្រជែងកុម្មុយនីស្តរបស់ព្រះអង្គ គឺក្រុមខ្មែរក្រហម។ ក្រោយមក ក្រុមខ្មែរក្រហមបានឡើងកាន់អំណាចនៅថ្ងៃទី១៧ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥។ បើទោះបីជាព្រះអង្គត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការថាជាព្រះប្រមុខរដ្ឋ ព្រះរាជតួនាទីរបស់ព្រះអង្គ ត្រូវបានកាត់បន្ថយឱ្យនៅសល់ត្រឹមតួនាទីជានិមិត្តរូបតែប៉ុណ្ណោះ។ នៅថ្ងៃទី២ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៦ ព្រះអង្គបានលាលែងចេញពីតំណែង ហើយត្រូវបានឃុំឃាំងក្នុងព្រះរាជដំណាក់ ខណៈពេលដែលរបបខ្មែរក្រហមបានសម្លាប់ប្រជាជនកម្ពុជាមួយភាគធំ ព្រមទាំងសមាជិកមួយចំនួននៃព្រះរាជវង្សានុវង្សដែលជិតស្និទ្ធរបស់ព្រះអង្គ និងសមាជិកនៃព្រះរាជវង្សកម្ពុជា។
នៅចន្លោះខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧០ និងខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៩១ ប្រទេសកម្ពុជាបានទទួលរងគ្រោះយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ ដោយសារតែការឈ្លានពានពីបរទេស និងអំពើប្រល័យពូជសាសន៍ដែលប្រព្រឹត្តដោយក្រុមខ្មែរក្រហម ក្រោយពីខ្លួនបានឡើងកាន់អំណាចនៅខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥។ ក្នុងអំឡុងពេលដ៏សោកនាដកម្មនៃប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជានេះ សម្តេចព្រះ នរោត្តម សីហនុ បាននិរទេសទៅប្រទេសចិន (១៩៧០-១៩៧៥)។ បន្ទាប់មក ព្រះអង្គបានក្លាយជាអ្នកទោសនៃរបបខ្មែរក្រហម (១៩៧៦-១៩៧៩) ហើយក្រោយមកទៀត ព្រះអង្គបានយាងនិរទេសជាលើកទីពីរទៅគង់នៅប្រទេសចិន (១៩៧៩-១៩៩១)។ ចាប់ពីពេលនោះ ព្រះអង្គបានដឹកនាំចលនាតស៊ូរបស់កម្ពុជា និងខិតខំលើកកម្ពស់ការវិលត្រឡប់នៃសន្តិភាពមកកាន់ប្រទេសកម្ពុជា។
បន្ទាប់ពីការចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស នៅខែតុលា ឆ្នាំ១៩៩១ ព្រះអង្គបានយាងនិវត្តន៍មកប្រទេសកម្ពុជាវិញ និងបានយាងឡើងកាន់ព្រះរាជតួនាទីជាព្រះមហាក្សត្រអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញឡើងវិញ នៅថ្ងៃទី២៤ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៩៣។ ព្រះអង្គបានដាក់រាជ្យនៅថ្ងៃទី៧ ខែតុលា ឆ្នាំ២០០៤។
សម្ដេចព្រះ នរោត្តម សីហនុ ត្រូវបានចាត់ទុកថាជាស្ថាបនិកមួយព្រះអង្គក្នុងចំណោមស្ថាបនិកនៃហ្វ្រង់កូហ្វូនី រួមជាមួយប្រធានាធិបតី ឡេអូប៉ូល សេដារ សេងហ្គ័រ នៃប្រទេសសេណេហ្គាល់ ប្រធានាធិបតី ហាម៉ានី ឌីអូរី នៃប្រទេសនីហ្សេ និងប្រធានាធិបតី ហាប៊ីប ប៊ួរហ្គីបា នៃប្រទេសទុយនេស៊ី។
ភាសាទំនាក់ទំនង
គោលគំនិតនៃការប្រើប្រាស់ភាសាបារាំងជាឧបករណ៍នយោបាយ និងពាណិជ្ជកម្ម មានដើមកំណើតតាំងពីយុគសម័យកណ្តាលនៅប្រទេសបារាំង ប៉ុន្តែពាក្យនេះត្រូវបានប្រើប្រាស់ជាទូទៅ ពីសំណាក់ប្រមុខរដ្ឋដែលមិនមែនជាជនជាតិបារាំង។ ការវិវឌ្ឍន៍នេះបាននាំទៅដល់ការបង្កើត «អង្គការហ្វ្រង់កូហ្វូនី» ដែលបានក្លាយជាក្របខណ្ឌការទូតសម្រាប់កិច្ចសន្ទនាលើបញ្ហាសិទ្ធិមនុស្ស ការអភិវឌ្ឍន៍ សេដ្ឋកិច្ច និងការអប់រំជាដើម។
ភាសាបារាំងធ្លាប់ជាភាសាទំនាក់ទំនងរបស់អភិជននៅប្រទេសអង់គ្លេស ហើយបានដើរតួនាទីជាភាសាទំនាក់ទំនង នៅក្នុងពិព័រណ៍ពាណិជ្ជកម្មតំបន់សាំប៉ាញ ភាគឦសាននៃប្រទេសបារាំង ក្នុងអំឡុងសតវត្សរ៍ទី១២ និងទី១៣ ដោយភ្ជាប់បណ្តាញពាណិជ្ជកម្មនៅអឺរ៉ុបខាងជើងជាមួយតំបន់សមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ។ ទោះបីជាយ៉ាងណា នៅឆ្នាំ១៥៣៩ មានព្រះរាជក្រឹត្យ វីឡែរ-កូត្រេ ដែលប្រកាសដោយព្រះបាទ ហ្វ្រង់ស្វ័រទី១ ដោយភាសាបារាំងត្រូវបានប្រើប្រាស់ជាភាសាផ្លូវការនៃប្រព័ន្ធតុលាការ និងរដ្ឋបាល ដោយជំនួសភាសាឡាតាំង។
អ្នកភូមិសាស្ត្រជនជាតិបារាំង លោក អូណេស៊ីម រ៉កក្លីស បានបង្កើតពាក្យ “ហ្វ្រង់កូហ្វូនី” នេះឡើង នៅឆ្នាំ១៨៨០ ដើម្បីសំដៅលើអ្នកដែលនិយាយភាសាបារាំង។ ទោះបីជាយ៉ាងណា ពាក្យនេះត្រូវបានបោះបង់មិនសូវប្រើប្រាស់អស់មួយរយៈ រហូតដល់ទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៦០។
“Francophonization” ការធ្វើឱ្យប្រជាជននិយាយភាសាបារាំង ឬ ហៅថាហ្វ្រង់កូហ្វូនីយកម្មមិនមែនជាគោលបំណងចម្បងនៃអាណានិគមបារាំងនោះទេ។ ប្រទេសកាណាដា រួមជាមួយប្រទេសជាច្រើននៅអាហ្វ្រិក និងពិភពអារ៉ាប់ បាននាំយកទស្សនទាននេះមកលើកកម្ពស់ឡើងវិញ ដោយភ្ជាប់ពាក្យនេះទៅនឹងគោលបំណងបញ្ជាក់អត្តសញ្ញាណវប្បធម៌ ដូចជានៅតំបន់កេបិក ឬភ្ជាប់ទៅនឹងដំណើរការដោះស្រាយពីអាណានិគម ដែលបានធ្វើឱ្យប្រទេសជាច្រើនប្រើប្រាស់ភាសាបារាំងជាភាសាផ្លូវការ ហើយជួយសម្រួលដល់ការផ្លាស់ប្តូរ និងកិច្ចសហប្រតិបត្តិការរវាងអ្នកនិយាយភាសាបារាំងនៅតំបន់ផ្សេងៗគ្នានៃពិភពលោក។
ប្រទេសកម្ពុជាបានចាប់ផ្តើមស្គាល់ភាសាបារាំងនៅក្នុងរយៈពេលដែលយឺតជាងប្រទេសជាច្រើន។ ទំនាក់ទំនងប្រកបដោយនិរន្តរភាពជាមួយប្រទេសបារាំង មិនបានបង្កើតឡើងទេ រហូតដល់ពាក់កណ្តាលសតវត្សរ៍ទី១៩ ហើយមានតែនៅក្នុងអំឡុងពេលអាណាព្យាបាលបារាំងតែប៉ុណ្ណោះ ដែលភាសាបារាំងបានជ្រៀតចូលមកក្នុងប្រទេសកម្ពុជាយ៉ាងពិតប្រាកដ។
ភាសាខ្មែរមានអក្ខរក្រមរបស់ខ្លួនតាំងពីយូរលង់ណាស់មកហើយ។ អក្សរសិល្ប៍ខ្មែរមានភាពសម្បូរបែប បើទោះបីជាស្ថិតនៅក្នុងវិស័យដែលឆ្លើយតបទៅនឹងតម្រូវការរបស់សង្គមខ្មែរនាពេលនោះ ដូចជា៖ ព្រះគម្ពីរសាសនា រឿងព្រេង អក្សរសិល្ប៍ និងកំណាព្យក៏ដោយ។ តាមរយៈភាសាបារាំង ប្រជាជនខ្មែរអាចទទួលបាននូវការសិក្សាស្រាវជ្រាវយ៉ាងទូលំទូលាយលើវិស័យអក្សរសាស្ត្រ ព្រមទាំងវិស័យវិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកទេសភ្លាមៗ។ ការបង្រៀនភាសាបារាំងត្រូវបានដាក់បញ្ចូលក្នុងកម្មវិធីសិក្សាកម្រិតបឋមសិក្សា ហើយភាសាបារាំងបានក្លាយជាភាសានៃការអប់រំទាំងមូលនៅកម្រិតមធ្យមសិក្សា។ តាមរយៈដំណើរការនេះ កត្តាដែលនាំទៅកាន់ចំណេះដឹងទំនើបត្រូវបានបើកចំហរសម្រាប់បញ្ញវន្តខ្មែរដែលមានសមត្ថភាពប្រើប្រាស់ទាំងភាសាខ្មែរ និងភាសាបារាំងដ៏ទូលំទូលាយ។
ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម សីហនុ បានបញ្ចប់ការសិក្សាកម្រិតមធ្យមសិក្សា នៅវិទ្យាល័យសាស់លូប-ឡូបា ក្នុងទីក្រុងព្រៃនគរ (បច្ចុប្បន្នគឺជាវិទ្យាល័យឡេខាយដន នៅទីក្រុងហូជីមិញ)។ មូលហេតុដែលព្រះអង្គត្រូវបានបញ្ជូនទៅសិក្សានៅទីនោះ គឺដោយសារសម្ដេចព្រះមហាក្សត្រី ស៊ីសុវត្ថិ កុសមៈ ដែលជាព្រះមាតារបស់ព្រះអង្គ ជឿជាក់ថា មានតែជនជាតិខ្មែរដែលមានចំណេះដឹងភាសាបារាំងរឹងមាំតែប៉ុណ្ណោះ ទើបអាចស្វែងរកតួនាទី និងឈរជើងក្នុងរដ្ឋបាលអាណានិគមបាន។
វិទ្យាល័យសាស់លូប-ឡូបា គឺជាស្ថាប័នអប់រំដ៏ឆ្នើមមួយ ដែលត្រូវបានស្ថាបនាឡើងដោយប្រទេសបារាំង។ ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៨៧៤មកម្ល៉េះ វិទ្យាល័យនេះបានទទួលសិស្សប្រុស និងស្រីជាង ២,០០០ នាក់ នៅក្នុងបរិយាកាសប្រកបដោយភាពស្រស់បំព្រង និងពោរពេញដោយធម្មជាតិ។ បុគ្គលិកអប់រំរបស់វិទ្យាល័យនេះមានគុណភាពខ្ពស់គួរឱ្យកត់សម្គាល់ និងមានកម្រិតស្មើនឹងស្ថាប័នអប់រំល្បីៗនៅទីក្រុងប៉ារីស។ ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម សីហនុ គឺជាសិស្សជំនាន់ឆ្នាំ១៩៤១ ដែលជាឆ្នាំដូចគ្នានឹងពេលដែលព្រះអង្គបានយាងឡើងគ្រងរាជសម្បត្តិ។
នៅឆ្នាំ១៩៦២ ព្រះអង្គបានមានព្រះរាជបន្ទូលអំពីបទពិសោធន៍សិក្សា នៅវិទ្យាល័យសាស់លូប-ឡូបា ដូចតទៅ៖ «សម្រាប់ខ្ញុំ ការនិយាយអំពីតួនាទីរបស់ភាសាបារាំងក្នុងការអប់រំរបស់ខ្ញុំ តើខ្ញុំគួរទទួលស្គាល់ដែរឬទេ? ខ្ញុំមិនមែនជាបញ្ញវន្តនោះទេ។ ខ្ញុំកំពុងត្រៀមប្រឡងបាក់ឌុបកម្រិតទីមួយ នៅពេលដែលការសោយទិវង្គតនៃព្រះករុណា ព្រះបាទ ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស ដែលជាព្រះអយ្យកោរបស់ខ្ញុំ និងជាទីគោរពស្រឡាញ់របស់ខ្ញុំ បានដកខ្ញុំចេញពីកៅអីសិក្សានៅវិទ្យាល័យសាស់លូប-ឡូបា ក្នុងទីក្រុងព្រៃនគរ ឱ្យមកឡើងគ្រងរាជសម្បត្តិ។ ខ្ញុំគឺជាសិស្សដែលមានលទ្ធផលល្អក្នុងភាសាឡាតាំង និងភាសាក្រិក ហើយមានកម្រិតល្អមធ្យមក្នុងភាសាបារាំង។ ខ្ញុំត្រូវតែពេញចិត្តជាមួយនឹងចំណេះដឹងដ៏តិចតួចនេះ។ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក ខ្ញុំបានអភិវឌ្ឍន៍ខ្លួនឯងតាមរយៈ ការអាន ការស្តាប់ ការនិយាយ និងការសរសេរ»។
ព្រះអង្គបានមានព្រះរាជបន្ទូលបន្ថែមថា៖ «ដោយសារខ្ញុំបានសរសេរជាភាសាបារាំង។ ជាការពិត ខ្ញុំមិនបានសរសេរសៀវភៅដ៏អស្ចារ្យណាមួយទេ ព្រោះខ្ញុំមិនមានពេលវេលាគ្រប់គ្រាន់ ហើយប្រហែលជាខ្ញុំគ្មានទេពកោសល្យ ដែលជាកត្តាសម្រេចចិត្តលើគ្រប់រឿងនោះឡើយ។ ប៉ុន្តែខ្ញុំបានសរសេរអត្ថបទជាច្រើន ដែលត្រូវបានចុះផ្សាយនៅក្នុងសារព័ត៌មាននៃប្រទេសរបស់ខ្ញុំ ហើយម្តងម្កាលនៅក្នុងកាសែត និងទស្សនាវដ្តីនៅបរទេស។ តាមរយៈនោះ ខ្ញុំអាចពន្យល់ពីតួនាទីនៃរបបរាជានិយមខ្មែររបស់យើង ដែលច្រើនតែត្រូវបានយល់ខុស និងលើកឡើងពីបញ្ហាជាតិធំៗដោយមានសេរីភាព ដែលជារឿយៗ បាននាំឱ្យខ្ញុំជួបការលំបាក ប៉ុន្តែបាននាំមកនូវការគាំទ្រ និងការស្រឡាញ់ដ៏មានតម្លៃ។ លើសពីនេះ ដូចដែលអ្នកអានរបស់ខ្ញុំអាចមើលឃើញ អត្ថបទគឺជាសំណេរបែបអ្នកសារព័ត៌មានជាងបែបអ្នកការទូត ដែលខ្ញុំបានបង្ហាញនូវសក្ខីកម្មរបស់ខ្ញុំក្នុងនាមជាមិត្តដ៏ស្មោះត្រង់ម្នាក់របស់ភាសាបារាំង និងប្រទេសបារាំង»។
បន្ទាប់ពីប្រទេសកម្ពុជាទទួលបានឯករាជ្យនៅខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៥៣ សម្ដេចព្រះ នរោត្តម សីហនុ បានបង្កើតវិទ្យាល័យ និងសាកលវិទ្យាល័យជាច្រើន ដែលភាសាបារាំងបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់បំផុតក្នុងការបង្រៀន។ ស្របពេលជាមួយគ្នានោះ នៅក្នុងវិស័យសារព័ត៌មាន ព្រះប្រមុខរដ្ឋបានបង្កើតទស្សនាវដ្តី និងកាសែតជាច្រើនដូចជាកម្ពុជា (Cambodge) , ការពិតកម្ពុជា (Réalités Cambodgiennes), សង្គម (le Sangkum) និង កម្ពុជា (Kambuja) ដែលសុទ្ធសឹងតែបោះពុម្ពផ្សាយជាភាសាបារាំង។
សម្ដេចព្រះ នរោត្តម សីហនុ ស្ថិតក្នុងចំណោមឥស្សរជនដំបូង ដែលបានយល់ឃើញពីសារសំខាន់នៃការបង្កើតស្ថាប័នមួយសម្រាប់ប្រទេសនិយាយភាសាបារាំង។ ក្នុងនាមព្រះអង្គដែលស្រឡាញ់ភាសាបារាំង និងវប្បធម៌បារាំង ព្រះអង្គបានរួមចំណែកផ្តល់ឱ្យសហគមន៍និយាយភាសាបារាំង (ហ្វ្រង់កូហ្វូនី) នូវសមាសភាគអាស៊ី បើគ្មានសមាសធាតុនេះទេ សហគមន៍ហ្វ្រង់កូហ្វូនីអាចលំបាកទទួលបាននូវភាពជាសកលរបស់ខ្លួន។
នៅឆ្នាំ១៩៦០ ប្រទេសប្រើប្រាស់ភាសាបារាំងមួយចំនួនបានរួមគ្នាបង្កើតសន្និសីទរដ្ឋមន្ត្រីអប់រំនៃរដ្ឋ និងរដ្ឋាភិបាលប្រើប្រាស់ភាសាបារាំង (CONFEMEN) ហើយបន្ទាប់មក នៅឆ្នាំ១៩៦១ បានបង្កើត សមាគមសាកលវិទ្យាល័យប្រើប្រាស់ភាសាបារាំងទាំងស្រុង ឬមួយផ្នែក (AUPELF)។
នៅខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦២ ទស្សនាវដ្តីបារាំងអេសប្រ៊ី (ESPRIT) បានចេញផ្សាយលេខពិសេសមួយ ស្តីពីភាសា និងវប្បធម៌បារាំង ក្រោមចំណងជើងថា «ភាសាបារាំង៖ ភាសាដែលមានជីវិត»។
នៅក្នុងលេខពិសេសនៃទស្សនាវដ្តីអេសប្រ៊ី អត្ថបទជាច្រើនត្រូវបាននិពន្ធឡើងដោយស្ថាបនិកមួយចំនួននៃអង្គការហ្វ្រង់កូហ្វូនី ដូចជា៖ ប្រធានាធិបតី ឡេអូប៉ូល សេដារ សេងហ្គ័រ សម្ដេចព្រះ នរោត្តម សីហនុ ព្រមទាំងអ្នកនិពន្ធ អ្នកការទូត និងបញ្ញវន្តជាច្រើនទៀតមកពីប្រទេសបារាំង កាណាដា អាហ្វ្រិក និងតំបន់ផ្សេងៗ។
យោងតាមប្រធានាធិបតី សេងហ្គ័រ ពាក្យ «ហ្វ្រង់កូហ្វូនី» គឺជា៖ «គោលការណ៍មនុស្សធម៌ប្រមូលផ្តុំមួយ ដែលចាក់ស្រេះនៅពាសពេញភពផែនដី។ ហ្វ្រង់កូហ្វូនី គឺជាការរួមបញ្ចូលគ្នានៃការពឹងផ្អែកគ្នាទៅវិញទៅមក ពីគ្រប់ទ្វីប និងពីគ្រប់ជាតិសាសន៍ ដែលត្រូវបំពេញបន្ថែមឱ្យគ្នាទៅវិញទៅមក»។
សម្តេចព្រះ នរោត្តម សីហនុ បានមានព្រះរាជបន្ទូលថា៖ «ជាងនេះទៅទៀត មជ្ឈដ្ឋានបញ្ញវន្តមិនមែនមិនដឹងទេ នៅក្នុងអ្វីដែលទស្សនាវដ្តីអេសប្រ៊ីបានផ្សព្វផ្សាយ ដែលថាប្រទេសកម្ពុជាមានតួនាទីប្រកបដោយកិត្តិយសមួយក្នុងចំណោមបណ្តាប្រទេសដែលនិយាយភាសាបារាំង ហើយកម្ពុជាអាចក្លាយជា (ជម្រក) នៃវប្បធម៌បារាំងនៅអាស៊ី ប្រសិនបើប្រទេសបារាំងចង់បាន និងយល់ព្រមលះបង់ការលំបាកបន្តិចបន្តួចដែលចាំបាច់សម្រាប់រឿងនេះ»។
ព្រះអង្គមានបន្ទូលបន្ថែមទៀតថា៖ «សព្វថ្ងៃនេះ ឥទ្ធិពលរបស់ប្រទេសមួយ មានទំនាក់ទំនងយ៉ាងជិតស្និទ្ធទៅនឹងឥទ្ធិពលវប្បធម៌របស់ខ្លួន។ ដោយឈរលើទស្សននេះហើយ ទើបប្រទេសបារាំងបន្តមានវត្តមានយ៉ាងខ្លាំងក្លានៅកម្ពុជា ដែលបញ្ញវន្តទាំងមូលបានប្រើប្រាស់ភាសារបស់ ប៉ាស្កាល់ (Pascal) ប្រកបដោយក្តីស្រឡាញ់ និងមោទកភាព ហើយជាកន្លែងដែលសិស្សានុសិស្ស បឋមសិក្សា សិស្សអនុវិទ្យាល័យ និងសិស្សវិទ្យាល័យរបស់យើង មានចំនួនច្រើនជាងសម័យអាណាព្យាបាលដល់ទៅដប់ដង ដែលចេះភាសាបារាំង»។
សម្ដេចព្រះប្រមុខរដ្ឋកម្ពុជា បាននាំប្រទេសកម្ពុជាចូលទៅក្នុងហ្វ្រង់កូហ្វូនី ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៦២មកម្ល៉េះ ដែលនៅពេលនោះ ព្រះអង្គបានចុះហត្ថលេខារួមគ្នាលើសេចក្តីអំពាវនាវមួយឱ្យប្រមូលផ្តុំបណ្ដាប្រទេសដែលត្រូវបានស្គាល់ថាជា «ប្រទេសនិយាយភាសាបារាំង»។ បុគ្គលសំខាន់ៗនៃហ្វ្រង់កូហ្វូនី រួមមាន៖ ប្រធានាធិបតី ឡេអូប៉ូល សេដារ សេងហ្គ័រ នៃប្រទេសសេណេហ្គាល់ ប្រធានាធិបតី ហាប៊ីប ប៊ួរហ្គីបា នៃប្រទេសទុយនេស៊ី និងប្រធានាធិបតី ហាម៉ានី ឌីអូរី នៃប្រទេសនីហ្សេ បានចូលរួមជាមួយកម្ពុជាក្នុងគំនិតផ្តួចផ្តើមនេះ។
ប្រទេសកម្ពុជា និងប្រទេសសេណេហ្គាល់ បានបង្កើតទំនាក់ទំនងការទូតជាមួយគ្នាតាំងពីឆ្នាំ១៩៦៩ ហើយកម្ពុជាបានបើកស្ថានទូតរបស់ខ្លួននៅក្នុងទីក្រុងដាការ ដោយបានតែងតាំងលោក ចាន់ យូរ៉ាន់ អតីតប្រធានលេខាធិការដ្ឋានរបស់សម្តេចព្រះប្រមុខរដ្ឋ នរោត្តម សីហនុ ឱ្យធ្វើជាឯកអគ្គរាជទូតកម្ពុជាប្រចាំប្រទេសសេណេហ្គាល់ ជាលើកដំបូង។ លោកបានបំពេញបេសកកម្មការទូតដ៏សំខាន់មួយសម្រាប់កម្ពុជា នៅក្នុងបណ្ដាប្រទេសនិយាយភាសាបារាំង នៅទ្វីបអាហ្វ្រិក។ បន្ថែមពីនេះ លោកត្រូវបានតែងតាំងជាឯកអគ្គរាជទូតប្រចាំប្រទេសនីហ្សេ កុងហ្គោ ម៉ូរីតានី និងម៉ាលី។
សម្ដេចព្រះ នរោត្តម សីហនុ និងប្រធានាធិបតី សេងហ្គ័រ មានទំនាក់ទំនងយ៉ាងជិតស្និទ្ធ។ ក្រោយរដ្ឋប្រហារខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧០ នៅកម្ពុជា ប្រទេសសេណេហ្គាល់នៅតែបន្តទទួលស្គាល់ ព្រះបាទសម្តេចព្រះ នរោត្តម សីហនុ ជាព្រះប្រមុខរដ្ឋស្របច្បាប់នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា។
នៅក្នុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៩ ប្រធានាធិបតី ហាម៉ានី ឌីអូរី នៃប្រទេសនីហ្សេ បានអញ្ជើញមកបំពេញទស្សនកិច្ចផ្លូវរដ្ឋនៅព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា។ ទស្សនកិច្ចនេះ គឺជាទស្សនកិច្ចផ្លូវរដ្ឋកម្រិតខ្ពស់ចុងក្រោយបង្អស់ និងជាពិធីទទួលភ្ញៀវផ្លូវការចុងក្រោយបង្អស់ដែលរៀបចំឡើងនៅកម្ពុជា មុនរដ្ឋប្រហារខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧០ ដែលដឹកនាំដោយ លន់ នល់។
ប្រធានាធិបតី ហាម៉ានី ឌីអូរី និងសម្ដេចព្រះ នរោត្តម សីហនុ មានទំនាក់ទំនងការទូតយ៉ាងជិតស្និទ្ធ ជាពិសេសពាក់ព័ន្ធនឹងការលើកកម្ពស់ភាសាបារាំង និងការបង្កើតចលនាហ្វ្រង់កូហ្វូនី។
នៅក្នុងសុន្ទរកនៃពិធីជប់លៀងផ្លូវការមួយ ប្រធានាធិបតី ឌីអូរី បានថ្លែងអំពីគោលបំណងនៃដំណើរទស្សនកិច្ចរបស់លោកមកកាន់កម្ពុជាថា៖ «ព្រះអង្គម្ចាស់, សាធារណរដ្ឋនីហ្សេ សូមក្រាបបង្គំថ្វាយបង្គំដោយសេចក្ដីគោរពដ៏ជ្រាលជ្រៅបំផុត ចំពោះភាពក្លាហានយ៉ាងជ្រាលជ្រៅមុតមាំរបស់ប្រទេសកម្ពុជា។ វត្តមានរបស់លោកនៅទីនេះ គឺជាភស្តុតាងនៃមហិច្ឆតាធំជាងនេះ ពោលគឺជាការបង្កើតគ្រួសារនៃភាសាមួយដែលឆ្លងកាត់ទ្វីបនានា មិនមែនដើម្បីងាកទៅរកអតីតកាលអាណានិគមនោះទេ ប៉ុន្តែដើម្បីកសាងសម្ព័ន្ធភាពដ៏រឹងមាំមួយ ដែលផ្អែកលើវឌ្ឍនភាពរួម ទាំងផ្នែកបច្ចេកទេស វប្បធម៌ និងនយោបាយ។ យើងសូមកោតសរសើរចំពោះការប្តេជ្ញាចិត្តដ៏ក្លាហានរបស់កម្ពុជា ចំពោះគោលនយោបាយភាពអព្យាក្រឹត។ ព្រះអង្គម្ចាស់បានបង្ហាញឱ្យឃើញថា ប្រទេសមួយអាចរក្សាសន្តិភាព និងអភិវឌ្ឍន៍សង្គមរបស់ខ្លួនបាន ដោយមិនចាំបាច់លះបង់អត្តសញ្ញាណរបស់ខ្លួនទៅឱ្យតំបន់មនោគមវិជ្ជាណាមួយឡើយ។ ប្រទេសនីហ្សេ នឹងបន្តឈរជាមួយកម្ពុជា ដើម្បីកសាងសហគមន៍សកលថ្មីមួយនៃហ្វ្រង់កូហ្វូនីនេះតែម្តង»។
ស្មារតីនេះហើយដែលសន្ធិសញ្ញាទីក្រុងនីយ៉ាម៉េ (ប្រទេសនីហ្សេ) ស្តីពីការបង្កើតទីភ្នាក់ងារសហប្រតិបត្តិការវប្បធម៌ និងបច្ចេកទេស ត្រូវបានចុះហត្ថលេខា កាលពីខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧០។
ជាអកុសល ប្រទេសកម្ពុជាមិនបានចុះហត្ថលេខាជាផ្លូវការលើសន្ធិសញ្ញាក្រុងនីយ៉ាមេ នៅថ្ងៃទី២០ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧០ នោះឡើយ។ ទោះបីជាសម្តេច ព្រះនរោត្តម សីហនុ ត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាឯកច្ឆន្ទដោយអង្គការអន្តរជាតិហ្វ្រង់កូហ្វូនី(OIF)ថាជា «បិតាស្ថាបនិក» មួយអង្គក្នុងចំណោមបិតាស្ថាបនិកទាំងបួនរូប (ដោយសារព្រះរាជសកម្មភាព និងព្រះរាជបេសកកម្មយ៉ាងសកម្មរបស់ព្រះអង្គពេញមួយទសវត្សរ៍ ឆ្នាំ១៩៦០ ព្រមទាំងកិច្ចព្រមព្រៀងដែលព្រះអង្គបានប្រគល់ជូនលោក ហាម៉ានី ឌីយូរី នាខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៩) ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាមិនបានចូលរួមជាសមាជិកស្ថាបនិកនៃអង្គការនេះក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧០ ដោយសារតែ រដ្ឋប្រហារ។ ប្រទេសកម្ពុជាមិនបានចូលជាសមាជិកផ្លូវការនៃចលនាហ្វ្រង់កូហ្វូនី រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៩១ (ក្នុងនាមជាអ្នកសង្កេតការណ៍) និងបន្ទាប់មកនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៣ (ក្នុងនាមជាសមាជិកពេញសិទ្ធិ) បន្ទាប់ពីកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពត្រូវបានចុះហត្ថលេខា និងការយាងត្រឡប់មកវិញរបស់សម្តេចព្រះ នរោត្តម សីហនុ ក្នុងព្រះរាជតួនាទីជាប្រធានក្រុមប្រឹក្សាជាតិជាន់ខ្ពស់។
នៅឆ្នាំ១៩៩៧ ហ្វ្រង់កូហ្វូនី ត្រូវបានបម្លែងទៅជាទីភ្នាក់ងារអន្តររដ្ឋាភិបាលហ្វ្រង់កូហ្វូនី។ ស្របពេលជាមួយគ្នានេះដែរ កិច្ចសហប្រតិបត្តិការផ្នែកឧត្តមសិក្សាបានរីកចម្រើន រហូតក្លាយជាទីភ្នាក់ងារសាកលវិទ្យាល័យហ្វ្រង់កូហ្វូនី ដែលសព្វថ្ងៃប្រមូលផ្តុំសាកលវិទ្យាល័យ និងវិទ្យាស្ថានស្រាវជ្រាវចំនួន ៥២៦ នៅគ្រប់ទ្វីបទាំងអស់។
ជាមួយនឹងការបញ្ចប់អាណានិគម ប្រមុខរដ្ឋនៃបណ្តាប្រទេសទើបទទួលឯករាជ្យថ្មីៗទាំងនោះ បានអភិវឌ្ឍន៍ ចក្ខុវិស័យយ៉ាងច្បាស់លាស់ និងទាន់សម័យអំពីតម្រូវការក្នុងការបន្ត និងពង្រឹងទំនាក់ទំនងឡើងវិញរវាងគ្នានិងគ្នា តាមរយៈភាសារួមនេះ ដោយក្នុងនោះ ការបង្កើតទីផ្សាររួម ត្រូវបានគ្រោងទុកជាគម្រោងស្រាប់ទៅហើយ។
ការទម្លាក់ ព្រះអង្គម្ចាស់ នរោត្តម សីហនុ ចេញពីតំណែងនៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧០ បានធ្វើឱ្យប្រទេសកម្ពុជាធ្លាក់ចូលទៅក្នុងសោកនាដកម្មមួយ ដែលរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ ប្រទេសជាតិនៅតែកំពុងស្តារខ្លួនពីផលវិបាកទាំងនោះ។ សង្គ្រាមក្នុងអំឡុងឆ្នាំ១៩៧០ ដល់ឆ្នាំ១៩៧៥ បាននាំមកនូវវត្តមានយ៉ាងច្រើននៃបណ្តាប្រទេសនិយាយភាសាអង់គ្លេស (អង់គ្លូ-សាក់សុង) មកកាន់រាជធានីភ្នំពេញ ដូចជា សហរដ្ឋអាមេរិក អូស្ត្រាលី និងនូវែលសេឡង់…ជាដើម។ វត្តមាននេះបានធ្វើឱ្យភាសាអង់គ្លេសត្រូវបានប្រើប្រាស់យ៉ាងទូលំទូលាយក្នុងវិស័យរដ្ឋបាល យោធា សេដ្ឋកិច្ច និងអប់រំ ដែលជាហេតុនាំឱ្យឥទ្ធិពលនៃការប្រើប្រាស់ភាសាបារាំងមានការធ្លាក់ចុះ។
នៅពេលព្រះអង្គប្រកាសនៅឆ្នាំ១៩៧៦ ថា ទ្រង់លាលែងពីព្រះរាជតួនាទីជាព្រះប្រមុខរដ្ឋនៃរបបកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ ដែលទើបត្រូវបានបង្កើតឡើង ទ្រង់បានអានសេចក្តីថ្លែងការណ៍របស់ព្រះអង្គជាភាសាបារាំង តាមវិទ្យុភ្នំពេញ។
បន្ទាប់ពីការចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស នៅឆ្នាំ១៩៩១ ហ្វ្រង់កូហ្វូនី បានទទួលមកវិញនូវឥទ្ធិពលមួយផ្នែកដែលខ្លួនបានបាត់បង់នៅប្រទេសកម្ពុជា ជាពិសេសនៅក្នុងវិស័យអប់រំ។ នៅខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៩៣ ព្រះករុណា ព្រះបាទសម្ដេចព្រះ នរោត្តម សីហនុ បានទទួលបដិសណ្ឋារកិច្ច ប្រធានាធិបតីបារាំង ហ្វ្រង់ស័រ មីតឺរ៉ង់ ដែលជាប្រមុខរដ្ឋបារាំងដំបូងគេបង្អស់មកបំពេញទស្សនកិច្ចនៅកម្ពុជា ចាប់តាំងពីដំណើរទស្សនកិច្ចជាប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់លោកប្រធានាធិបតី ហ្សាល ដឺ ហ្គោល កាលពីឆ្នាំ១៩៦៦។
ចំពោះ ព្រះករុណា ព្រះបាទសម្តេចព្រះ នរោត្តម សីហនុ ភាសាបារាំងពុំមែនគ្រាន់តែជាភាសារបស់អាណានិគមបារាំងប៉ុណ្ណោះទេ។ នៅក្នុងសម័យកាលនោះ ភាសាបារាំងគឺជាភាសាមួយដែលត្រូវបានប្រើប្រាស់យ៉ាងទូលំទូលាយក្នុងវិស័យការទូត ពាណិជ្ជកម្ម ការជួញដូរអន្តរជាតិ និងវប្បធម៌។ ដូច្នេះ ទំនាក់ទំនងរបស់ព្រះអង្គជាមួយប្រទេសបារាំង និងប្រជាជនបារាំង បានបង្ហាញឱ្យឃើញនូវការយល់ដឹងយ៉ាងច្បាស់ថា បើទោះបីជាព្រះអង្គមានព្រះរាជបំណងចង់ឱ្យកម្ពុជាទទួលបានឯករាជ្យពីបារាំងក៏ដោយ ព្រះអង្គនៅតែទ្រង់ជ្រាបអំពីតួនាទីដ៏សំខាន់ដែលភាសា និងវប្បធម៌បារាំង អាចរួមចំណែកដល់ការកសាងឯករាជ្យរបស់ប្រទេសកម្ពុជា។
សម្រាប់មនុស្សមួយចំនួន ទស្សននេះអាចត្រូវបានយល់ថាជាភាពផ្ទុយគ្នា ឬជាភាពប៉ះទង្គិចក្នុងគោលជំហរ ប៉ុន្តែតាមពិតទៅ មេដឹកនាំកម្ពុជាបានពិចារណាយ៉ាងយកចិត្តទុកដាក់លើបញ្ហានេះរួចជាស្រេច ដូចដែលព្រះអង្គបានមានព្រះរាជបន្ទូលប្រាប់លោក ហ្សង់ ឡាគូទួរ ក្នុងកាសែត ឡឺ ម៉ុង ចុះថ្ងៃទី២៤ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៦៤ ថា៖ «ប្រសិនបើខ្ញុំបានធ្វើដំណើរទៅទីក្រុងប៉ារីស នោះគឺដើម្បីថ្លែងអំណរគុណដល់ជនជាតិបារាំងចំពោះអ្វីដែលបារាំងបានធ្វើសម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា ជាពិសេសក្នុងប៉ុន្មានឆ្នាំចុងក្រោយនេះ។ ប្រសិនបើគ្មានប្រទេសបារាំង និងនយោបាយដ៏ឈ្លាសវៃរបស់ខ្លួននោះទេ ការខកចិត្តដែលយើងបានទទួលពីសហរដ្ឋអាមេរិក ហើយសូម្បីតែពីចក្រភពអង់គ្លេសនោះ (ដែលប្រពៃណីនៃភាពប្រាកដនិយមហាក់ដូចជាកំពុងសាបសូន្យទៅ) មុខជានឹងធ្វើឱ្យយើង និងពិភពលោកសេរីឃ្លាតឆ្ងាយពីគ្នាយ៉ាងខ្លាំង។ ប្រទេសបារាំងនេះហើយដែលធ្វើឱ្យប្រទេសកម្ពុជាមិនបានងាកទៅរកប្លុកសង្គមនិយម ហើយនៅតែអាចប្រកាសខ្លួនថាជាប្រទេសអព្យាក្រឹតបាន»។
សូម្បីតែបន្ទាប់ពីការដាក់រាជ្យនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៤ ហើយយ៉ាងណាក្ដី ព្រះអង្គនៅតែបន្តលើកកម្ពស់សហគមន៍ហ្វ្រង់កូហ្វូនី តាមរយៈការបោះពុម្ពផ្សាយព្រះរាជជីវប្រវត្តិផ្ទាល់របស់ព្រះអង្គ ដែលសរសេរជាភាសាបារាំងជារៀងរាល់ថ្ងៃនៅលើគេហទំព័រផ្ទាល់របស់ព្រះអង្គ។
ព្រះករុណាព្រះបាទ សម្តេចព្រះបរមនាថ នរោត្តម សីហមុនី, ព្រះរាជទាយាទដ៏ស័ក្តិសមបំផុតនៃហ្វ្រង់កូហ្វូនី
ព្រះករុណា ព្រះបាទសម្តេចព្រះបរមនាថ នរោត្តម សីហមុនី ព្រះមហាក្សត្រនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា គឺជាព្រះរាជទូតដ៏លេចធ្លោ និងស្មោះស្ម័គ្រចំពោះភាសាបារាំង ព្រមទាំងជាព្រះរាជសកម្មជនដ៏ឆ្នើមមួយព្រះអង្គនៃសហគមន៍ហ្វ្រង់កូហ្វូនី។ ព្រះអង្គគឺជាអ្នកបន្តវេនដោយផ្ទាល់ និងស័ក្តិសមបំផុតពីសំណាក់ សម្តេចព្រះ នរោត្តម សីហនុ ព្រះមហាវីរក្សត្រ ព្រះបិតាជាតិខ្មែរ ដែលជាស្ថាបនិកមួយព្រះអង្គក្នុងចំណោមស្ថាបនិកដំបូងៗនៃ អង្គការអន្តរជាតិនៃហ្វ្រង់កូហ្វូនី(OIF)។
មុនពេលឡើងគ្រងរាជសម្បត្តិនៅឆ្នាំ២០០៤ ព្រះករុណា ព្រះបាទសម្តេចព្រះបរមនាថ នរោត្តម សីហមុនី បានគង់នៅទីក្រុងប្រាក សាធារណរដ្ឋឆែក អស់រយៈពេលជាច្រើនឆ្នាំ។ នៅទីនោះ ព្រះអង្គបានសិក្សាផ្នែករបាំបុរាណ ល្ខោន និងភាពយន្ត ហើយបានបង្រៀនរបាំនៅទីក្រុងប៉ារីស។ ព្រះអង្គបានបំពេញព្រះរាជកិច្ចជាតំណាងអចិន្ត្រៃយ៍នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា ប្រចាំអង្គការយូណេស្កូ។
នៅឆ្នាំ២០០៤ ក្នុងទស្សនាវដ្តី អ៊ែរម៉េស ព្រះករុណា ព្រះបាទសម្តេចព្រះបរមនាថ នរោត្តម សីហមុនី បានសរសេរអត្ថបទមួយស្តីពីហ្វ្រង់កូហ្វូនី ដែលក្នុងនោះ ព្រះអង្គបានគូសបញ្ជាក់ថា៖ «ប្រទេសកម្ពុជាបានស្គាល់ភាសាបារាំងនៅក្នុងកាលៈទេសៈមួយដែលមានភាពយឺតយ៉ាវជាងប្រទេសដទៃ។ លុះត្រាតែដល់ពាក់កណ្តាលសតវត្សរ៍ទី១៩ ទើបមានទំនាក់ទំនងជាប់លាប់ និងជាបន្តបន្ទាប់ជាមួយប្រទេសបារាំង ហើយមានតែនៅក្នុងសម័យអាណាព្យាបាលប៉ុណ្ណោះ ដែលភាសាបារាំងបានចាក់ឫសគល់យ៉ាងពិតប្រាកដនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា»។
ព្រះអង្គមានបន្ទូលបន្ថែមទៀតថា៖ «ភាសាជាតិខ្មែរមានប្រព័ន្ធអក្សរសាស្ត្រ និងអក្ខរក្រមផ្ទាល់ខ្លួនជាយូរលង់ណាស់មកហើយ។ អក្សរសិល្ប៍ខ្មែរមានភាពសម្បូរបែប ទោះបីជាវិសាលភាពត្រូវបានកំណត់តាមតម្រូវការរបស់សង្គមនៅសម័យនោះ ដូចជា ព្រះគម្ពីរសាសនា អក្សរសិល្ប៍ និងកំណាព្យ ព្រមទាំងក្បួនតម្រា និងស្នាដៃដែលពាក់ព័ន្ធនឹងចំណេះដឹងបែបបុរាណផ្សេងៗ។ តាមរយៈភាសាបារាំង ប្រជាជនកម្ពុជាទទួលបានឱកាសចូលទៅមើលស្នាដៃអក្សរសិល្ប៍បារាំងយ៉ាងច្រើន ព្រមទាំងស្នាដៃវិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកទេសជាច្រើន។ ការសិក្សាភាសាបារាំងត្រូវបានដាក់បញ្ចូលក្នុងកម្មវិធីសិក្សាកម្រិតបឋមសិក្សា ហើយភាសានេះបានក្លាយជាមធ្យោបាយបង្រៀនសម្រាប់ការអប់រំកម្រិតមធ្យមសិក្សាទាំងមូល។ បញ្ញវន្តជំនាន់ថ្មីដែលចេះទាំងភាសាខ្មែរ និងភាសាបារាំង និងបានបញ្ចប់ការសិក្សាថ្នាក់មធ្យមសិក្សាទុតិយភូមិ បានឃើញពន្លឺនៃចំណេះដឹងបែបទំនើបនៅចំពោះមុខតែម្តង»។
ព្រះករុណា ព្រះបាទសម្តេចព្រះបរមនាថ នរោត្តម សីហមុនី បានតំណាងឱ្យព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជានៅក្នុង ក្រុមប្រឹក្សាជាន់ខ្ពស់ហ្វ្រង់កូហ្វូនី ក្នុងអំឡុងពេលដែលព្រះអង្គបំពេញព្រះរាជកិច្ចជាឯកអគ្គរាជទូតតំណាងអចិន្ត្រៃយ៍នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា ប្រចាំអង្គការយូណេស្កូ មុនពេលព្រះអង្គយាងឡើងគ្រងព្រះបរមរាជសម្បត្តិជាព្រះមហាក្សត្រនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា។
លើសពីនេះទៅទៀត ព្រះអង្គត្រូវបានជ្រើសតាំងជាសមាជិកបរទេសនៃបណ្ឌិត្យសភាអក្សរចារឹក និងអក្សរសិល្ប៍ នៃសាធារណរដ្ឋបារាំង កាលពីខែមិថុនា ឆ្នាំ២០០៨ ហើយនៅខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២៥ ព្រះអង្គត្រូវបានជ្រើសតាំងជា សមាជិកសហការីនៃបណ្ឌិត្យសភាវិទ្យាសាស្ត្រក្រៅសមុទ្រ។
ព្រះករុណា ព្រះបាទសម្តេចព្រះបរមនាថ នរោត្តម សីហមុនី ទ្រង់មានព្រះរាជសមត្ថភាពប្រើប្រាស់ភាសាបារាំងបានយ៉ាងស្ទាត់ជំនាញ និងប្រកបដោយភាពច្នៃប្រឌិត ដែលព្រះអង្គតែងតែប្រើប្រាស់ជាទៀងទាត់ក្នុងព្រះរាជសុន្ទរកថាផ្លូវការ និងក្នុងឱកាសព្រះរាជបំពេញទស្សនកិច្ចការទូតនានា។ ព្រះមហាក្សត្រទ្រង់បានចូលរួមយ៉ាងសកម្មក្នុងការផ្សព្វផ្សាយគុណតម្លៃនៃហ្វ្រង់កូហ្វូនី និងគាំទ្រដល់ការបង្រៀន និងការសិក្សាភាសាបារាំងនៅក្នុងព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា ដែលជាប្រទេសមានតួនាទីសំខាន់ជាស្ពានវប្បធម៌មួយសម្រាប់សហគមន៍ហ្វ្រង់កូហ្វូនីនៅតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍។
ព្រះមហាក្សត្រទ្រង់គង់ជានិមិត្តរូបនៃវត្តមានដ៏សកម្មរបស់ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា នៅក្នុងស្ថាប័ននានានៃហ្វ្រង់កូហ្វូនី ដោយទ្រង់បានយាងចូលរួមក្នុងកិច្ចប្រជុំ និងព្រឹត្តិការណ៍អន្តរជាតិសំខាន់ៗជាច្រើន។ ក្នុងនោះរួមមាន កិច្ចប្រជុំកំពូលហ្វ្រង់កូហ្វូនី លើកទី១៩ ដែលបានប្រារព្ធឡើងនៅទីក្រុង វីយែរ-កូទឺរ៉េ (ព្រះរាជវាំង វីយែរ-កូទឺរ៉េ) និងនៅទីក្រុងប៉ារីស (ក្រង់ ប៉ាឡែ) កាលពីខែតុលា ឆ្នាំ២០២៤។
ព្រះអង្គបានមានព្រះរាជបន្ទូលក្នុងព្រះរាជសុន្ទរកថាបិទកិច្ចប្រជុំកំពូលហ្វ្រង់កូហ្វូនីលើកទី១៩ថា៖ «ដូច្នេះហើយ ប្រទេសរបស់ខ្ញុំសូមបញ្ជាក់ជាថ្មី ម្តងហើយម្តងទៀត នូវការប្តេជ្ញាចិត្តដ៏មុតមាំរបស់ខ្លួនចំពោះហ្វ្រង់កូហ្វូនី។ ហើយក្នុងពិភពលោកមួយដែលកំពុងរង្គោះរង្គើដោយអំពើហិង្សា ដែលយើងធ្លាប់គិតថាជារឿងអតីតកាលទៅហើយនោះ ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាសូមបញ្ជាក់ឡើងវិញនូវការប្រកាន់ខ្ជាប់របស់ខ្លួនចំពោះគុណតម្លៃ និងគោលការណ៍នានារបស់ហ្វ្រង់កូហ្វូនី ព្រមទាំងការប្តេជ្ញាចិត្តយ៉ាងជ្រាលជ្រៅចំពោះភាពសម្បូរបែបខាងវប្បធម៌ និងភាសា ដែលជាកត្តាជំរុញការអភិវឌ្ឍន៍របស់មនុស្សជាតិ និងចំពោះពហុភាគីនិយមដែលផ្អែកលើវិធាន និងនីតិរដ្ឋ អន្តរជាតិ ដែលជាកម្លាំងចលករដ៏សំខាន់សម្រាប់វឌ្ឍនភាព និងការរីកចម្រើន»។
និពន្ធដោយ ៖ ឯកអគ្គរាជទូត បណ្ឌិត ហូលីយ៉ូ អេ. ហែលដ្រេស
